
اختلال مفصل فک (TMD) چیست؟ راهنمای جامع علائم، تشخیص و درمان
اختلالات مفصل فکیگیجگاهی (Temporomandibular Disorders یا TMD) به مجموعهای از مشکلات گفته میشود که مفصل فکیگیجگاهی، عضلات مسئول جویدن و ساختارهای مرتبط با عملکرد فک را درگیر میکنند. این اختلالات ممکن است با درد در ناحیه فک و صورت، محدودیت حرکتی، صداهای مفصلی یا قفل شدن فک همراه باشند. TMD یک بیماری واحد نیست، بلکه شامل بیش از ۳۰ اختلال مختلف است که بهطور کلی در سه گروه اصلی قرار میگیرند:
- اختلالات خود مفصل فکیگیجگاهی، از جمله اختلالات دیسک مفصلی
- ختلالات عضلات جونده
- سردردهای مرتبط با اختلالات فکیگیجگاهی
بسیاری از موارد TMD با اقدامات ساده و بدون درمانهای پیچیده کنترل میشوند؛ با اینحال، در برخی افراد علائم ماندگار میشوند و بر فعالیتهایی مانند جویدن، صحبت کردن و باز کردن دهان تأثیر میگذارند.

مفصل فکیگیجگاهی (TMJ) چیست و چه وظایفی دارد؟
مفصل فکیگیجگاهی یا Temporomandibular Joint (TMJ) مفصلی است که استخوان فک پایین را به استخوان گیجگاهی جمجمه متصل میکند. این مفصل در دو طرف صورت و در مجاورت گوشها قرار دارد. برای لمس آن کافی است انگشتان خود را جلوی گوشها قرار دهید و دهان را باز و بسته کنید. با انجام این حرکت، جابهجایی مفصل را زیر انگشتان خود احساس خواهید کرد.
مفصل فکیگیجگاهی از مفاصل پیچیده بدن است؛ زیرا حرکت طبیعی آن ترکیبی از دو نوع حرکت است:
حرکت چرخشی (Rotation): چرخش کندیل فک پایین در بخش تحتانی مفصل
حرکت انتقالی یا لغزشی (Translation): حرکت کندیل به همراه دیسک مفصلی در بخش فوقانی مفصل
هماهنگی این حرکات امکان انجام فعالیتهایی مانند باز و بسته کردن دهان، جویدن و خرد کردن غذا، صحبت کردن، خمیازه کشیدن و حرکت دادن فک به جلو، عقب و طرفین را فراهم میکند.
دیسک مفصلی چیست و چه نقشی در عملکرد مفصل فک دارد؟
یکی از اجزای مهم مفصل فکیگیجگاهی، دیسک مفصلی (Articular Disc) است. این ساختار از بافت فیبروکارتیلاژ تشکیل شده و بین سر استخوان فک پایین (کندیل) و سطح مفصلی استخوان گیجگاهی قرار میگیرد.
دیسک مفصلی، فضای مفصل را به دو بخش فوقانی و تحتانی تقسیم میکند و در هماهنگی حرکات فک نقش دارد. مهمترین وظایف دیسک مفصلی عبارتاند از:
- کمک به توزیع و انتقال نیروهای واردشده به مفصل
- کاهش اصطکاک و تسهیل حرکت سطوح مفصلی
- کمک به هماهنگی حرکات چرخشی و لغزشی فک
- بهبود تطابق سطوح مفصلی هنگام حرکت
-اختلال در موقعیت یا عملکرد دیسک ممکن است در برخی افراد باعث ایجاد صدا، درد یا محدودیت حرکتی شود. بااینحال، مشاهده جابهجایی دیسک در تصویربرداری بهتنهایی به معنای وجود بیماری علامتدار یا نیاز به درمان نیست.

انواع اختلالات مفصل فکیگیجگاهی (TMD)
اختلالات فکیگیجگاهی را میتوان در سه گروه اصلی طبقهبندی کرد:
۱. اختلالات مفصلی
در این گروه، ساختارهای خود مفصل فکیگیجگاهی دچار اختلال میشوند. مهمترین موارد عبارتاند از:
جابهجایی دیسک با کاهش (Disc Displacement with Reduction): دیسک در وضعیت بسته دهان در موقعیت طبیعی خود قرار ندارد، اما هنگام حرکت فک به موقعیت مناسبتری بازمیگردد. این وضعیت ممکن است با صدای کلیک همراه باشد.
جابهجایی دیسک بدون کاهش (Disc Displacement without Reduction): دیسک هنگام حرکت فک به موقعیت طبیعی بازنمیگردد و در برخی موارد میتواند باعث محدودیت باز شدن دهان یا قفل شدن فک شود.
بیماری دژنراتیو مفصل (Degenerative Joint Disease): تغییرات تخریبی در ساختارهای استخوانی مفصل که ممکن است با درد، محدودیت حرکت یا صدای ساییدگی همراه باشد.
آرتریت (Arthritis): التهاب مفصل که میتواند علتهای متفاوتی داشته باشد.
دررفتگی و نیمهدررفتگی (Dislocation/Subluxation): در نیمهدررفتگی، کندیل از موقعیت طبیعی خود خارج میشود اما معمولاً خودبهخود به جایگاه اولیه بازمیگردد. در دررفتگی، کندیل در وضعیت خارجشده باقی میماند و معمولاً برای بازگرداندن آن به مداخله درمانی نیاز است.
۲. اختلالات عضلات جونده
عضلاتی مانند ماستر (Masseter) و تمپورالیس (Temporalis) ممکن است دچار درد، حساسیت یا اختلال عملکرد شوند.
یکی از انواع شایع این مشکلات، درد میوفاشیال (Myofascial Pain) است. در این حالت، درد عضلات جونده ممکن است به نواحی دیگری مانند دندانها، شقیقه، گوش و گردن انتشار پیدا کند.
۳. سردردهای مرتبط با TMD
اختلالات مفصل یا عضلات جونده در برخی افراد میتوانند باعث سردرد در ناحیه شقیقه شوند. این سردرد معمولاً با جویدن، باز کردن دهان یا سایر حرکات فک تشدید میشود. البته هر سردردی در ناحیه شقیقه ناشی از اختلال مفصل فک نیست و تشخیص آن به بررسی بالینی نیاز دارد.
علت اختلالات مفصل فک گیجگاهی چیست؟
اختلالات فکیگیجگاهی معمولاً علت واحدی ندارند و میتوانند تحت تأثیر ترکیبی از عوامل زیستی، روانی و محیطی ایجاد یا تشدید شوند. از جمله عوامل مطرحشده عبارتاند از:
عوامل ژنتیکی و زیستی: تفاوتهای فردی در عملکرد سیستم عصبی، عضلانی و نحوه پردازش درد.
ضربه و آسیب: صدمات ناشی از حوادث یا ضربه به فک و صورت.
استرس و فشار روانی: ممکن است با افزایش تنش عضلانی یا تشدید عادتهایی مانند فشردن دندانها در بروز یا تداوم علائم نقش داشته باشند.
دندانقروچه (Bruxism) و فشردن دندانها (Clenching): این رفتارها در برخی افراد میتوانند با درد عضلات جونده یا تشدید علائم همراه باشند؛ اما علت قطعی و یگانه TMD محسوب نمیشوند.
اختلالات خواب و دردهای مزمن: ممکن است در شدت، تداوم یا پیچیدهتر شدن تجربه درد نقش داشته باشند.
اختلالات TMD در زنان بیشتر گزارش میشوند؛ نقش عوامل هورمونی و زیستی در این تفاوت همچنان در حال بررسی است.
شواهد علمی، نامرتبی دندانها یا درمان ارتودنسی را بهعنوان علت قطعی اختلالات فکیگیجگاهی تأیید نمیکنند. بنابراین، اصلاح دائمی نحوه قرارگیری دندانها یا تغییر بایت نباید بدون تشخیص و اندیکاسیون مشخص بهعنوان درمان TMD انجام شود.
علائم اختلالات مفصل فکیگیجگاهی چیست؟
علائم TMD بسته به نوع اختلال و ساختار درگیر متفاوتاند. درد در عضلات جونده یا ناحیه مفصل یکی از شایعترین علائم این اختلالات است. مهمترین علائم عبارتاند از:

- درد در عضلات جونده یا اطراف مفصل فکیگیجگاهی
- انتشار درد به ناحیه صورت، گوش یا گردن
- احساس خشکی یا گرفتگی در فک
- محدودیت در باز کردن کامل دهان
- قفل شدن فک هنگام باز یا بسته کردن دهان
- شنیدن صدای کلیک، تقتق یا ساییدگی هنگام حرکت فک، بهویژه اگر با درد یا محدودیت حرکتی همراه باشد
- سردرد در ناحیه شقیقه که با حرکات فک تشدید میشود
- تغییر جدید در نحوه قرار گرفتن دندانهای فک بالا و پایین روی یکدیگر
در برخی بیماران، علائمی مانند وزوز گوش، احساس پری گوش، سرگیجه یا کاهش شنوایی نیز گزارش میشوند؛ اما این علائم اختصاصی TMD نیستند و برای بررسی آنها باید سایر علتهای احتمالی نیز در نظر گرفته شوند.
شنیدن صداهایی مانند کلیک یا تقتق هنگام باز و بسته کردن دهان در بسیاری از افراد دیده میشود. اگر این صداها بدون درد، محدودیت حرکتی یا قفل شدن فک باشند، معمولاً بهتنهایی نشانه بیماری نیازمند درمان نیستند. اما اگر صدای مفصل با درد، محدودیت باز شدن دهان یا قفل شدن فک همراه باشد، بهتر است توسط پزشک یا دندانپزشک ارزیابی شود. تشخیص علت صدا تنها بر اساس شنیدن آن امکانپذیر نیست.
چه زمانی باید برای اختلال مفصل فک به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد فک ادامهدار باشد یا در فعالیتهایی مانند جویدن، صحبت کردن و باز کردن دهان اختلال ایجاد کند، ارزیابی توسط پزشک یا دندانپزشک ضروری است. موارد زیر از جمله علائمی هستند که نیاز به بررسی دارند:
- درد مداوم فک یا اطراف گوش
- محدودیت در باز کردن دهان یا قفل شدن فک
- درد هنگام جویدن و صحبت کردن
- تغییر جدید و غیرعادی در تماس دندانها
- صدای مفصل همراه با درد یا محدودیت حرکت
- علائم هشداردهنده و نیازمند بررسی فوری
- کاهش ناگهانی بینایی، دوبینی، سردرد شدید و ناگهانی، تب و تورم صورت، ضربه شدید به فک، ناتوانی در باز یا بسته کردن دهان و دشواری در بلع یا تنفس نیازمند ارزیابی فوری پزشکی هستند.

اختلال مفصل فکیگیجگاهی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص اختلالات فکیگیجگاهی (TMD) بر اساس شرح حال بیمار، معاینه بالینی و در صورت نیاز تصویربرداری انجام میشود. از آنجا که درد ناحیه فک و صورت میتواند علتهای مختلفی داشته باشد، تشخیص دقیق و بررسی سایر بیماریهای احتمالی اهمیت زیادی دارد.
۱. شرح حال و معاینه بالینی: پزشک محل، شدت و مدت درد، ارتباط آن با جویدن و حرکت فک، وجود صداهای مفصلی، سابقه قفل شدن فک، ضربه، دندانقروچه و فشردن دندانها را بررسی میکند. در معاینه بالینی نیز مواردی مانند میزان باز شدن دهان، دامنه و مسیر حرکات فک، صداهای مفصلی و حساسیت مفصل و عضلات جونده مانند ماستر (Masseter) و تمپورالیس (Temporalis) ارزیابی میشوند. در ارزیابی تخصصی، بازتولید درد آشنای بیمار هنگام حرکت فک یا لمس عضلات و مفصل نیز میتواند به تشخیص کمک کند.
۲. تصویربرداری از مفصل فکیگیجگاهی: تصویربرداری برای همه بیماران ضروری نیست و بر اساس علائم و یافتههای معاینه انتخاب میشود. دو روش مهم عبارتاند از:
- MRI: برای بررسی بافتهای نرم مفصل، بهویژه موقعیت دیسک مفصلی و برخی تغییرات داخل مفصل کاربرد دارد.
- CBCT: برای بررسی ساختارهای استخوانی، شکل کندیل و تغییرات دژنراتیو استخوانی مفصل استفاده میشود.
در شرایط خاص ممکن است از رادیوگرافی یا CT نیز استفاده شود.
درمان اختلال مفصل فک (TMD)
روش درمان اختلالات فکیگیجگاهی به نوع اختلال، شدت و مدت علائم، ساختار درگیر و شرایط هر بیمار بستگی دارد. در بیشتر بیماران، درمانهای غیرجراحی و برگشتپذیر در اولویت قرار دارند. انتخاب درمان باید بر اساس تشخیص مشخص انجام شود؛ زیرا روشی که برای درد عضلات جونده مناسب است، لزوماً برای یک اختلال ساختاری داخل مفصل کاربرد ندارد.
درمانهای غیرجراحی اختلال مفصل فک
بسته به نوع اختلال، ممکن است یک یا چند مورد از اقدامات زیر توصیه شوند:
خودمراقبتی: مصرف موقت غذاهای نرم در دوره درد، استفاده از کمپرس گرم یا سرد، پرهیز از جویدن آدامس و کاهش عادتهایی مانند فشردن دندانها.
فیزیوتراپی: تمرینات کنترلشده فک، تمرینات کششی و تقویتی متناسب با شرایط بیمار و درمان دستی توسط درمانگر آموزشدیده.
درمان دارویی: داروهای کنترل درد یا ضدالتهاب ممکن است در برخی بیماران و بر اساس شرایط پزشکی آنها تجویز شوند. انتخاب نوع دارو و مدت مصرف باید با نظر پزشک باشد؛ زیرا شواهد اثربخشی داروها در انواع مختلف TMD یکسان نیست.
درمانهای روانشناختی و رفتاری: درمان شناختیرفتاری (CBT) میتواند بهویژه در مدیریت درد مزمن و تأثیر آن بر زندگی روزمره کمککننده باشد. روشهایی مانند آرامسازی یا بیوفیدبک نیز ممکن است در برخی بیماران بهعنوان درمان کمکی استفاده شوند.
وسایل داخل دهانی (Oral Appliances): نایتگارد یا اسپلینت ممکن است در بیماران منتخب، برای اهداف مشخصی مانند محافظت از دندانها در برابر سایش ناشی از دندانقروچه استفاده شوند. بااینحال، اثربخشی آنها برای درمان درد TMD در همه بیماران قطعی نیست و نباید باعث تغییر دائمی بایت شوند.
در دردهای مزمن TMD، راهنماهای بالینی بر اهمیت آموزش بیمار، تمرینات تحت نظارت، درمان دستی و درمان شناختیرفتاری تأکید دارند. بااینحال، توصیههای مربوط به درد مزمن را نباید بدون توجه به نوع اختلال به همه بیماران مبتلا به TMD تعمیم داد.

درمانهای مداخلهای و جراحی مفصل فکیگیجگاهی
در برخی بیماران که اختلال مشخص داخل مفصل دارند و با درمانهای مناسب غیرجراحی بهبود کافی حاصل نشده است، ممکن است روشهای مداخلهای یا جراحی بررسی شوند.
ارزیابی موارد پیچیده مفصل فکیگیجگاهی در حیطه تخصصی جراحی دهان، فک و صورت قرار میگیرد. تصمیمگیری درباره مداخله باید بر اساس شرح حال، معاینه، تشخیص دقیق، تصویربرداری متناسب و بررسی گزینههای درمانی کمتهاجمیتر انجام شود.
۱. آرتروسنتز مفصل فک (TMJ Arthrocentesis)
آرتروسنتز روشی کمتهاجمی است که در آن فضای مفصل با استفاده از سوزن و محلول شستوشو داده میشود. هدف این روش میتواند شستوشوی فضای مفصل، کاهش مواد التهابی و کمک به آزادسازی برخی چسبندگیها باشد.
این روش ممکن است در بیماران منتخب با برخی اختلالات داخل مفصلی، درد یا محدودیت حرکتی مطرح شود؛ اما برای تمام انواع درد فک یا همه بیماران مبتلا به TMD مناسب نیست.
۲. آرتروسکوپی مفصل فک (TMJ Arthroscopy)
در آرتروسکوپی، جراح با استفاده از دوربین و ابزارهای ظریف از طریق ورودیهای کوچک به فضای مفصل دسترسی پیدا میکند.
بررسی مستقیم فضای مفصل، شستوشو، آزادسازی برخی چسبندگیها و انجام اقدامات درمانی منتخب از کاربردهای این روش هستند. انتخاب آن به نوع آسیب و شرایط داخل مفصل بستگی دارد.
۳. جراحی باز مفصل فکیگیجگاهی (Open TMJ Surgery)
جراحی باز امکان دسترسی مستقیم به ساختارهای مفصل را فراهم میکند و ممکن است برای اصلاح برخی آسیبهای ساختاری، برداشتن بافتهای غیرطبیعی یا بازسازی بخشهایی از مفصل انجام شود.
این روش برای موارد منتخب و پیچیده، مانند برخی تخریبهای شدید ساختاری، آنکیلوز (جوشخوردگی یا محدودیت شدید ناشی از اتصال غیرطبیعی مفصل)، ناهنجاریهای مشخص یا شرایطی که به درمانهای مناسب کمتهاجمیتر پاسخ ندادهاند، بررسی میشود.
وجود درد مزمن یا محدودیت حرکت بهتنهایی به معنای ضرورت جراحی باز نیست؛ ابتدا باید علت علائم و اندیکاسیون دقیق جراحی مشخص شود.
۴. تعویض مفصل فکیگیجگاهی با پروتز (Total TMJ Replacement)
در برخی بیماران که مفصل فکیگیجگاهی دچار تخریب شدید و غیرقابل بازسازی شده است، ممکن است تعویض بخشی از مفصل یا تمام آن با پروتز مصنوعی مطرح شود.
در تعویض کامل مفصل فکیگیجگاهی (Total TMJ Replacement) اجزای اصلی مفصل با پروتز جایگزین میشوند. این روش ممکن است در شرایط منتخب مانند تخریب شدید مفصل، آنکیلوز پیچیده، برخی ناهنجاریهای مادرزادی یا شکست بازسازیهای قبلی مورد بررسی قرار گیرد.
تعویض کامل مفصل، جراحی پیچیدهای است و میتواند با عوارضی مانند عفونت، درد مداوم، محدودیت حرکتی، شل شدن یا شکست اجزای پروتز و احتمال نیاز به جراحی مجدد همراه باشد. بنابراین انتخاب بیمار و نوع پروتز به ارزیابی دقیق متخصص جراحی دهان، فک و صورت و بررسی مزایا و خطرات درمان نیاز دارد.
این روش برای هر فرد مبتلا به درد فک، صدای مفصل یا جابهجایی دیسک توصیه نمیشود و تنها در شرایط ساختاری خاص مطرح است.
انتخاب روش مناسب درمان اختلال مفصل فک
همه بیماران مبتلا به TMD به درمان تهاجمی یا جراحی نیاز ندارند. بسیاری از موارد با آموزش، خودمراقبتی و درمانهای غیرجراحی مدیریت میشوند.
تصمیمگیری درباره آرتروسنتز، آرتروسکوپی، جراحی باز یا تعویض مفصل باید پس از مشخص شدن نوع اختلال و بررسی دقیق علائم، معاینه، تصویربرداری و سابقه درمانی بیمار انجام شود.
در این مسیر، ارزیابی توسط متخصص جراحی دهان، فک و صورت بهویژه در مواردی که احتمال آسیب ساختاری مفصل، محدودیت شدید حرکتی یا نیاز به مداخله جراحی مطرح است، اهمیت دارد. هدف از ارزیابی تخصصی، انتخاب مناسبترین روش درمان با توجه به شرایط هر بیمار و پرهیز از درمانهای غیرضروری است.

درخواست نوبت
جهت رزرو لطفا اطلاعات خود را ثبت و ارسال نمایید



